Cập nhật đến ngày 3/11, khoảng 188 doanh nghiệp phi tài chính trên HOSE, HNX và UPCoM ghi nhận khoản mục chứng khoán kinh doanh tại cuối tháng 9, với tổng giá trị hơn 43.800 tỷ đồng.

Quy mô này cao hơn mức khoảng 31.500 tỷ đồng cuối tháng 6 và 36.700 tỷ đồng cuối tháng 3. Diễn biến trên cho thấy khoản mục chứng khoán kinh doanh đang trở lại đáng kể trên bảng cân đối của nhiều doanh nghiệp.

Mức độ tập trung khá cao. Khoảng 80% tổng giá trị nằm tại 20 doanh nghiệp dẫn đầu, trong khi nhóm này đang trích lập hơn 1.100 tỷ đồng dự phòng giảm giá, chiếm 62%.

Quý III ghi nhận bước nhảy về quy mô

Diễn biến trên xuất hiện trong một quý thị trường không thuận lợi cho việc kiếm lợi nhuận trên diện rộng. VN-Index giảm trong quý III, độ rộng thị trường suy yếu và đến tháng 9 có hơn 840 mã giảm giá.

Dù vậy, nhiều doanh nghiệp tiếp tục gia tăng quy mô tài sản tài chính.

Masan Group (MSN) vươn lên đứng đầu nhóm thống kê với hơn 6.500 tỷ đồng chứng khoán kinh doanh, cao hơn nhiều so với gần 2.000 tỷ đồng cuối quý II. Gelex Group (GEX) đứng kế tiếp với gần 5.900 tỷ đồng.

Một số cái tên khác cũng ghi nhận mức tăng đáng kể. Viconship (VSC) tăng từ hơn 700 tỷ đồng lên gần 2.700 tỷ đồng, Đầu tư Sài Gòn VRG (SIP) từ khoảng 260 tỷ đồng lên hơn 2.000 tỷ đồng, Masan High-Tech Materials (MSR) từ 650 tỷ đồng lên hơn 1.700 tỷ đồng. CII tiếp tục nâng quy mô danh mục lên hơn 1.300 tỷ đồng.

Ngoài ra, những doanh nghiệp có độ nhận diện cao như Vincom Retail (VRE) và Vingroup (VIC) cũng xuất hiện với quy mô lần lượt hơn 2.200 tỷ đồng và 1.200 tỷ đồng.

Tuy nhiên, nhìn vào thứ hạng chưa đủ để hiểu rõ doanh nghiệp đang làm gì với dòng tiền.

Bên trong những khoản đầu tư hàng nghìn tỷ

Phần lớn chứng khoán kinh doanh của MSN trong các kỳ trước gồm trái phiếu và chứng chỉ tiền gửi, cho thấy khoản mục này thiên về đầu tư tài chính và quản lý dòng tiền hơn là giao dịch cổ phiếu. Đến cuối quý III, toàn bộ khoản mục này nắm chứng chỉ tiền gửi.

Tại GEX, danh mục cuối tháng 6 gồm hơn 510 tỷ đồng trái phiếu, trong khi phần còn lại là cổ phiếu hơn 5.500 tỷ đồng theo giá gốc. EIB chiếm gần 3.300 tỷ đồng và là khoản đầu tư có liên hệ với hệ sinh thái, VPX đã hạ giá gốc về 508 tỷ đồng, cùng 1.700 tỷ đồng tại các cổ phiếu khác.

Báo cáo quý III tiếp tục ghi nhận xu hướng thu hẹp trái phiếu, về dưới 390 tỷ đồng. Với cổ phiếu, giá gốc vẫn ở mức 5.500 tỷ đồng, song giá trị dự phòng đã tăng lên gần 320 tỷ đồng so với chưa đến 170 tỷ vào 3 tháng trước.

Một số khoản tăng lớn khác cũng không nằm ở cổ phiếu.

VRE ghi nhận hơn 2.200 tỷ đồng chứng khoán kinh doanh tại cuối quý III, toàn bộ là trái phiếu tại Sacombank. VIC có 1.200 tỷ đồng ở nhóm các khoản đầu tư khác.

Tại SIP, phần tăng gần 1.800 tỷ đồng do đầu tư mới trái phiếu doanh nghiệp. Trong khi đó, KSF vẫn có phần lớn danh mục nằm ở trái phiếu, còn HDG nắm trái phiếu và chứng chỉ tiền gửi.

Ở chiều ngược lại, một số doanh nghiệp tiếp tục tăng tỷ trọng cổ phiếu.

CII là trường hợp điển hình. Sau khi “bắt đáy” PC1 trong quý II, công ty tiếp tục nâng quy mô chứng khoán kinh doanh trong quý III. Nhóm CII sau đó gia tăng sở hữu PC1 lên trên 11% vốn, cho thấy khoản đầu tư đã xây chắc vị thế cổ đông lớn, hơn một giao dịch tài chính thông thường. Khoản đầu tư chuyển từ trạng thái lãi sang tạm lỗ cuối tháng 9, đồng pha với diễn biến thị giá của PC1.

Mặt khác, CII giảm lượng cổ phiếu CTCP Tasco (Mã: HUT) nắm giữ từ gần 15,6 triệu đơn vị tại cuối quý II xuống còn hơn 7,8 triệu đơn vị tại ngày 30/9, tương ứng giảm hơn 7,7 triệu cổ phiếu. Khoản đầu tư HUT còn lại có giá trị hợp lý hơn 98,5 tỷ đồng, tạm lỗ gần 46 tỷ đồng.

VSC cũng tăng nhanh quy mô danh mục trong quý III, trong đó GEX là một trong những khoản đầu tư lớn.

Đây là một trong những trường hợp cho thấy dòng tiền của doanh nghiệp ngoài ngành tiếp tục tìm đến cổ phiếu, dù bối cảnh thị trường không thuận lợi trên diện rộng.

Quý III cũng là giai đoạn cách tiếp cận đầu tư trở nên chọn lọc hơn. Khi độ rộng thị trường thu hẹp và biến động giữa các nhóm cổ phiếu gia tăng, việc giải ngân không còn đơn thuần là đặt cược vào xu hướng chung của chỉ số. Với doanh nghiệp phi tài chính, bài toán còn phức tạp hơn khi chứng khoán không phải hoạt động cốt lõi, nên thời gian nắm giữ, khẩu vị rủi ro và mục tiêu sử dụng vốn có thể rất khác nhau.

Có khoản được mua để tìm kiếm chênh lệch giá, có khoản phục vụ quản lý dòng tiền, và cũng có trường hợp gắn với quan hệ sở hữu hoặc hệ sinh thái. Vì vậy, cùng một chỉ tiêu chứng khoán kinh doanh nhưng ý nghĩa, mức độ rủi ro hay khả năng ảnh hưởng đến lợi nhuận có thể khác biệt đáng kể.

Khoản lãi, khoản lỗ và áp lực dự phòng

Việc danh mục mở rộng không đồng nghĩa hiệu quả đầu tư đi cùng một hướng.

Trong nhóm 20 doanh nghiệp có quy mô lớn nhất, khoản dự phòng cuối quý III đã vượt 1.100 tỷ đồng. Một số trường hợp bắt đầu cho thấy tác động rõ lên kết quả kinh doanh.

Lideco (NTL) ghi nhận giá gốc danh mục hơn 600 tỷ đồng nhưng giá trị hợp lý thấp hơn đáng kể, khiến dự phòng tăng lên khoảng 101 tỷ đồng. Đây là một trong những yếu tố kéo kết quả quý III đi xuống.

Nhà Đà Nẵng (NDN) vẫn sở hữu một số khoản đầu tư có mức chênh lệch dương đáng kể, trong đó VHM tiếp tục mang lại phần lãi tạm tính lớn. Tuy vậy, dự phòng của doanh nghiệp cũng tăng lên khi một số mã khác giảm giá.

Petrosetco (PET) tiếp tục duy trì câu chuyện quay lại thị trường sau giai đoạn từng thu hẹp gần hết danh mục. Quy mô chứng khoán kinh doanh tăng lên hơn 500 tỷ đồng cuối quý III, trong khi dự phòng ghi nhận gần 70 tỷ đồng.

GEX đang trích lập khoảng 320 tỷ đồng dự phòng, thuộc nhóm cao nhất. CII cũng ghi nhận hơn 60 tỷ đồng dự phòng khi giá một số cổ phiếu trong danh mục biến động bất lợi.

Những con số này cho thấy cùng lúc với việc tăng đầu tư, rủi ro định giá đang hiện rõ hơn trên báo cáo tài chính. Khi danh mục tập trung vào một số cổ phiếu hoặc tài sản có biến động lớn, trạng thái từ lãi sang lỗ có thể thay đổi chỉ sau một quý.

Bước sang quý IV, diễn biến thị trường sẽ tiếp tục tác động trực tiếp đến giá trị hợp lý và mức dự phòng của các danh mục này. Với từng doanh nghiệp, lựa chọn hiện thực hóa lợi nhuận, cắt giảm khoản lỗ, tiếp tục giải ngân hay giữ nguyên vị thế sẽ còn phụ thuộc vào mục tiêu sử dụng vốn và chiến lược đầu tư riêng.

Sau một quý quy mô chứng khoán kinh doanh tăng đáng kể, báo cáo cuối năm sẽ cho thấy đâu là những khoản phân bổ mang tính thời điểm, đâu là danh mục được duy trì dài hơn và đâu là các khoản đầu tư hướng đến vị thế sở hữu.