Từ khi đi vào vận hành, tuyến metro số 1 (Bến Thành - Suối Tiên) dài 19,7 km, kết nối khu vực trung tâm TP HCM với khu Đông và TP Thủ Đức cũ đã thay đổi thói quen di chuyển của một bộ phận người dân.

Chia sẻ với Nikkei Asia, anh Minh, một nhân viên văn phòng 28 tuổi cho biết: "Trước đây tôi mất hơn một giờ đồng hồ để lái xe máy từ Thủ Đức vào quận 1 trong điều kiện khói bụi và ùn tắc. Với metro, thời gian di chuyển chỉ còn 30 phút, tôi có thể đồng thời đọc sách hoặc nghỉ ngơi trong không gian có máy lạnh, chất lượng cuộc sống đã có sự thay đổi".

Tuy nhiên trên thực tế, mặc dù lượng hành khách trung bình của tuyến metro số 1 có tăng trưởng song chưa đạt mức kỳ vọng ban đầu để giúp hệ thống tự bù đắp chi phí vận hành.

Theo Nikkei Asia, nhiều ga metro nằm ở vị trí khó tiếp cận đối với người đi bộ, thiếu cầu vượt bộ hành, vỉa hè bị lấn chiếm và thiếu các bãi giữ xe máy quy mô lớn tại nhà ga khiến việc đi tàu trở nên bất tiện.

Cùng với đó, việc điều chỉnh các tuyến xe buýt để gom khách về các ga metro vẫn còn chậm trễ. Nhiều người dân cho biết họ vẫn phải đi xe máy ra ga, nhưng lại không có chỗ gửi xe an toàn.

Trái ngược với các ga tàu điện tại Tokyo hay Bangkok, các không gian thương mại bên trong nhà ga tại TP HCM vẫn còn khá đìu hiu. Việc đấu thầu mặt bằng bán lẻ gặp nhiều rào cản thủ tục, khiến hành khách thiếu các tiện ích đi kèm như cửa hàng tiện lợi hay quán cà phê.

Một thách thức khác đến từ thói quen đi xe máy. Tại Việt Nam, đây vẫn là phương tiện phổ biến nhất nhờ tính linh hoạt, có thể di chuyển đến mọi ngóc ngách. Dưới góc nhìn của các chuyên gia, nếu metro không chứng minh được sự tiện lợi vượt trội (bao gồm cả việc tiếp cận ga dễ dàng), người dân sẽ khó từ bỏ phương tiện cá nhân.

"Một tuyến metro đơn lẻ không thể giải quyết được vấn đề của một siêu đô thị 10 triệu dân. TP HCM cần một mạng lưới các tuyến kết nối với nhau để tạo ra sự cộng hưởng", một chuyên gia quy hoạch đô thị nhận định với Nikkei Asia.

Vấn đề nợ và chi phí bảo trì cũng là một áp lực lớn. Sau nhiều năm chậm trễ và đội vốn, tuyến metro (phần lớn sử dụng vốn ODA từ Nhật Bản) hiện đang phải đối mặt với thách thức quản trị khi chuyển giao hoàn toàn từ các nhà thầu Nhật Bản sang đơn vị vận hành trong nước. Việc đảm bảo tiêu chuẩn an toàn và bảo trì kỹ thuật đòi hỏi nguồn kinh phí khổng lồ và đội ngũ nhân sự chuyên môn cao.

TP HCM đang tăng tốc

Mặc dù còn nhiều tồn tại, tuy nhiên TP HCM đang đầy tham vọng phát triển thêm hàng trăm km đường sắt đô thị trong những thập kỷ tới, đặc biệt là việc phát triển đô thị theo mô hình TOD để tối ưu hóa giá trị đất đai xung quanh các nhà ga.

Mới đây vào 15/1, tuyến metro Bến Thành - Tham Lương sau 16 năm quy hoạch. Tuyến dài hơn 11 km, tổng mức đầu tư 55.000 tỷ đồng đã được khởi công, kết nối ga Bến Thành (quận 1 cũ) với depot Tham Lương (quận 12 cũ).

Phần lớn chiều dài tuyến đi dưới lòng đất, với hơn 9 km ngầm, còn lại là chuyển tiếp, trên cao và đường dẫn depot. Trên tuyến bố trí 10 ga ngầm (bao gồm ga Bến Thành), một ga trên cao cùng một depot. 

Không chỉ kỳ vọng hình thành trục vận tải khối lượng lớn nối trung tâm thành phố với cửa ngõ tây bắc, metro Bến Thành - Tham Lương còn đánh dấu mở đầu giai đoạn tăng tốc để TP HCM đạt mục tiêu 187 km đường sắt đô thị trong 5 năm tới.

Bên cạnh đó, tuyến metro Bến Thành - Suối Tiên đang được nghiên cứu kéo dài về Trung tâm hành chính tỉnh Đồng Nai và Sân bay Long Thành với tổng chiều dài khoảng 41,4 km. Một tuyến metro kết nối TP HCM đến khu vực thành phố mới Bình Dương (cũ) nhiều khả năng cũng sẽ được triển khai.

Tuyến đường sắt Bến Thành - Cần Giờ đã được VinSpeed động thổ vào 19/12/2025, dự kiến thi công từ tháng 3/2026, hoàn thành năm 2028. Dự án có chiều dài 52,92 km kết nối trung tâm TP HCM với Cần Giờ, tổng mức đầu tư hơn 3 tỷ USD.

Ngoài ra, Thaco đã đề xuất nghiên cứu đầu tư tuyến đường sắt Bến Thành - Thủ Thiêm - Long Thành dài 47 km, trên cơ sở tích hợp hai tuyến metro Bến Thành - Thủ Thiêm và đường sắt Thủ Thiêm - Long Thành. 

TOD cũng được phát triển song song. Hiện TP HCM đã có kế hoạch thực hiện các khu vực phát triển TOD dọc tuyến metro Bến Thành - Tham Lương, trong đó ưu tiên nghiên cứu điều chỉnh cục bộ quy hoạch TOD để triển khai thí điểm bao gồm depot Tham Lương, ga Phạm Văn Bạch, ga Tân Bình, ga Bảy Hiền, ga Bến Thành.