Dẫn dắt cuộc trò chuyện là Thanh Vũ, người từng làm chuyên viên phân tích tài chính tại Bloomberg, đồng thời được biết đến với hành trình thể thao sức bền và danh hiệu vô địch thế giới ở nội dung Triathlon.

Host Thanh Vũ: Theo anh, tại sao nhiều nhà đầu tư đọc rất nhiều nhưng khi bước vào thị trường lại thấy lạc lõng? 

Ông Hồ Nhật Quang: Đây là câu chuyện mang tính đại diện cho rất nhiều nhà đầu tư mới. Bạn đọc sách của những idol trong giới đầu tư thế giới, từ Peter Lynch, Warren Buffett,…  những lý thuyết đó đúng và chính xác. Nhưng bạn vẫn thấy loay hoay.

Vấn đề không nằm ở cuốn sách. Vấn đề nằm ở chỗ khi đọc nhiều trường phái khác nhau, người ta hay áp dụng chúng một cách chắp vá. Chẳng hạn, bạn mua cổ phiếu theo phân tích cơ bản, đọc báo cáo tài chính, đánh giá doanh nghiệp theo giá trị. Nhưng khi mua xong, bạn lại bán theo phân tích kỹ thuật, nhìn chart, nhìn volume. Hoặc khi thị trường tâm lý xấu, bạn lại chuyển sang đọc chỉ số cảm xúc đám đông để quyết định.

Cuối cùng, sau mỗi giao dịch, bạn không biết mình thắng vì cái gì, và thua vì cái gì. Mỗi lệnh dùng một thứ khác nhau, không cái nào nhất quán với cái nào. Đó là cái bẫy mà người đọc nhiều rất dễ rơi vào là biết nhiều, nhưng không có một hệ thống rõ ràng để hành động.

Một sai lầm khác mà ông Quang nhắc đến nghe rất quen: nhà đầu tư hay tiếp cận một phương pháp đúng vào thời điểm nó đang thắng lớn, rồi tự nhiên nghĩ đây là chân lý vạn năng cho mọi hoàn cảnh. Rồi thị trường đổi gió, phương pháp đó hết "mùa", họ lại thất vọng và nhảy sang cái mới, thường là cái vừa mới hot lên.

Thực ra, mỗi trường phái đầu tư đều có giai đoạn phát huy tốt nhất. Đầu tư giá trị thường sáng nhất ở đáy khủng hoảng, khi tâm lý đám đông đang bi quan cực độ. Đầu tư tăng trưởng lại bùng nổ khi thị trường đang lên mạnh, cảm xúc lạc quan lan tràn. Còn chiến lược quay về trung bình (Mean Reversion) thì phù hợp nhất với giai đoạn thị trường đi ngang, không lên không xuống.

Những nhà đầu tư kỳ cựu không phải là người đổi phương pháp nhanh nhất. Họ là người kiên trì giữ vững phương pháp của mình ngay cả trong những giai đoạn nó tạm thời không hiệu quả, vì họ biết rằng "mùa" của mình sẽ đến. Người mới thì thường làm ngược lại: bỏ cuộc đúng trước khi phương pháp vào "mùa", rồi chuyển sang một phương pháp khác vừa mới hết thời. Kết quả là luôn đi sau thị trường một nhịp, không bao giờ gặp đúng thời điểm mình cần.

Host Thanh Vũ: Mọi người đều nói "đừng cố timing thị trường". Theo anh, chúng ta nên hiểu điều này như thế nào?

Ông Hồ Nhật Quang: Tôi hay lấy ví dụ về mua sắm online. Chúng ta sẵn sàng chờ đến ngày 11/11 hay 12/12 để săn deal, nhưng thực ra họ cũng chỉ mua những thứ họ đã có ý định mua từ trước, đã có lý do rõ ràng để mua. Không ai đợi đến ngày sale rồi thấy cái gì rẻ thì mua đại. Đầu tư cũng nên đúng như vậy.

Trong thực tế, mỗi quyết định mua bán đều là một dạng timing. Sách khuyên "đừng timing thị trường" là đang nói đến market timing, tức là cố đoán thị trường ngắn hạn sẽ tăng hay giảm, rồi nhảy ra nhảy vào theo cảm tính. Với cách này, việc đoán đúng thời điểm chiếm đến 90% thành bại của giao dịch. Đó là cuộc chơi cực kỳ rủi ro vì biến số hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta.

Còn điều nên làm là value timing, tức chúng ta đã có sẵn danh sách những doanh nghiệp mình muốn đầu tư, đã xác định được vùng giá hợp lý, và chỉ hành động khi thị trường tình cờ đưa cổ phiếu về đúng vùng đó. Không phải cố thông minh hơn thị trường để đoán đáy, mà là kiên nhẫn chờ cổ phiếu doanh nghiệp mình thích về đúng vùng giá mình đã xác định sẵn. Như vậy, biên an toàn của chúng ta sẽ lớn hơn.

Với cách này, việc chọn đúng thời điểm chỉ đóng góp khoảng 10 đến 20% phần lợi nhuận thêm, còn 80% còn lại đến từ việc chúng ta chọn được doanh nghiệp thực sự chất lượng và sự tăng trưởng dài hạn. Đó là cuộc chơi bạn kiểm soát được.

Host Thanh Vũ: Theo anh, ranh giới rõ nhất giữa đầu tư có kỷ luật và trading cảm tính nằm ở đâu?

Ông Hồ Nhật Quang: Ranh giới đó thể hiện rõ nhất qua hành vi của một người khi họ đang có lãi, và khi họ đang lỗ.

Nhà đầu tư có kỷ luật xem mỗi cổ phiếu là kết quả của một quá trình phân tích. Khi cổ phiếu tăng đúng kỳ vọng, họ đủ bình tĩnh để ngồi yên và để lợi nhuận chạy, miễn là lý do mua ban đầu vẫn còn nguyên vẹn. Khi luận điểm đầu tư thay đổi, họ sẵn sàng chấp nhận sai và cắt lỗ không chần chừ.

Người giao dịch cảm tính thì ngược lại hoàn toàn. Thấy lãi một chút là tay chân ngứa ngáy muốn chốt ngay, sợ mất đi cái phần thắng nhỏ. Nhưng khi đang lỗ nặng, họ lại trở nên "dũng cảm" tiếp tục gồng, mua thêm vào, hi vọng thị trường sẽ tự quay về. Đây chính là biểu hiện rõ nhất của giao dịch cảm tính: lúc nên giữ thì bán, lúc nên cắt thì ôm.

Câu nói nổi tiếng của Warren Buffett - "Hãy tham lam khi người khác sợ hãi" được nhiều nhà đầu tư thuộc lòng như một phương châm sống. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: sợ hãi có nhiều tầng, và bạn không biết mình đang đứng ở tầng nào.

Một đợt điều chỉnh kỹ thuật 5 đến 10% và một cuộc khủng hoảng hệ thống là hai thứ hoàn toàn khác nhau, dù bề ngoài đều trông như thị trường đang rớt. Nếu bạn tham lam quá sớm, khi đám đông mới chỉ bắt đầu hơi lo lắng thì bạn có thể cạn kiệt vốn trước khi cơ hội thực sự xuất hiện. Đến lúc đó, bạn không còn tiền để hành động nữa.

Câu chuyện Berkshire Hathaway là một ví dụ đáng suy nghĩ. Buffett từng trung bình giá liên tục vào một công ty dệt may vì nhìn thấy con số rẻ, trong khi bỏ qua thực tế là ngành đó đang thoái trào về mặt cơ cấu tại Mỹ. Ông mất gần 25 năm mới thanh lý xong nhà máy cuối cùng, và tự nhận đây là sai lầm "ngớ ngẩn" nhất trong sự nghiệp vì đã chôn chân một khối vốn khổng lồ vào một tài sản không có tương lai, trong khi lẽ ra có thể sinh lời rất lớn ở nơi khác.

Câu hỏi ông đặt ra là: chúng ta có đủ thời gian và kiên nhẫn để đi với một doanh nghiệp suốt bấy nhiêu năm không? Và lý do Buffett làm được những thứ đó là vì ông có thể trực tiếp vào doanh nghiệp kiểm tra, thậm chí mua luôn và tự vận hành, còn chúng ta thì không có năng lực đó, nguồn vốn cũng không đủ lớn.

Host Thanh Vũ: Nếu gặp một nhà đầu tư đã học rất nhiều, đọc rất nhiều sách, nhưng tài khoản vẫn đi xuống, lúc đó họ nên tiếp tục học thêm, hay dừng lại để nhìn xem mình đang lặp lại sai lầm nào?

Ông Hồ Nhật Quang: Hãy dừng lại để nhìn vào chính mình trước, đừng đi tìm thêm sách mới.

Nhiều nhà đầu tư dùng việc đọc thêm như một cách trốn tránh tâm lý để không phải đối diện với sai lầm của chính mình. Họ nghĩ "mình thua vì chưa biết đủ nhiều", nhưng thực ra là "mình thua vì không làm đúng những gì đã biết". Hai cái đó rất khác nhau, nhưng thứ hai đau hơn nên người ta thường chọn thứ nhất để tự an ủi.

Thay vào đó, hãy lấy 20 lệnh thua gần nhất ra và viết nhật ký giao dịch. Soi lại từng lệnh: bao nhiêu cái thực hiện đúng kỷ luật của phương pháp mình đã chọn, bao nhiêu cái thực hiện vì cảm xúc, vì nghe ai đó mách, vì hoảng sợ? Câu trả lời nằm trong số liệu của chính bạn chứ không hẳn nằm ở trang sách tiếp theo.

Một phương pháp đúng cần ít nhất một chu kỳ thị trường, thường từ 3 đến 5 năm để thật sự chứng minh được hiệu quả. Những nhà đầu tư huyền thoại không phải lúc nào cũng đúng, họ chỉ là người chịu đựng giỏi nhất trong những giai đoạn phương pháp của mình tạm "lỗi thời".

Host Thanh Vũ: Theo anh, thế nào là một cách học đầu tư giúp người ta đi được lâu, ít hao mòn nhất?

Ông Hồ Nhật Quang: Trước khi trả lời, tôi muốn kể một điều tôi quan sát thấy ở nhiều bạn mới vào thị trường. Sau một giao dịch thắng lớn, ví dụ lãi 50 hay 70%, họ bắt đầu vẽ ra những kế hoạch rất hoành tráng: deal tiếp theo 40%, deal sau 50%, vài năm nữa tài sản thành con số khổng lồ. Và điểm chung của tất cả những người đó, theo quan sát của tôi qua nhiều năm là cuối cùng, phần lớn họ đều bỏ cuộc, không tiếp tục đi trên con đường chứng khoán.

Kỳ vọng phi thực tế là cái bẫy nguy hiểm nhất, vì nó khiến bạn liên tục thất vọng, liên tục giao dịch liều hơn để bắt kịp con số trong đầu, và rồi kiệt sức trước khi thị trường kịp cho bạn bất kỳ cơ hội nào.

Lộ trình đúng, theo tôi là học ngược lại so với cách hầu hết người ta bước vào thị trường. Thay vì lao ngay vào học phương pháp sinh lời, hãy học quản trị rủi ro trước, tức là học cách hạn chế mất tiền. Rồi học tâm lý, tức là học cách không để cảm xúc dẫn dắt quyết định. Sau cùng mới đến phương pháp sinh lời.

Chẳng hạn như lái xe phải học luật, và học cách phanh xe trước khi học cách nhấn ga lên 100 km/h. Ai học ngược lại thì dễ gặp tai nạn ở đúng thời điểm quan trọng nhất.

Và để đi được dài mà ít hao mòn nhất, chúng ta đừng học quá nhiều thứ cùng lúc. Chọn vài thứ và học thật sâu. Thực hành sớm với số vốn nhỏ để lấy cảm giác thật. Viết nhật ký giao dịch, ghi lại tại sao thắng, tại sao thua. Dần dần bạn sẽ xây dựng bộ quy tắc mua bán của riêng mình. Chỉ khi có bộ quy tắc đó, bạn mới có thứ để soi lại, để sửa, và để trưởng thành.

Host Thanh Vũ: Nếu chỉ được nói một điều với nhà đầu tư đang xem tập này, anh sẽ nói gì?

Ông Hồ Nhật Quang: Thị trường chứng khoán không phải là nơi để chứng minh ai thông minh hơn ai. Thực chất, đây là nơi để dòng vốn chảy về đúng chỗ: doanh nghiệp cần tiền để tạo ra giá trị thật, nhà đầu tư có chỗ để gửi gắm niềm tin và tăng trưởng tài sản theo thời gian. Khi hai phía đó gặp nhau đúng nghĩa, đây là hành trình thịnh vượng chung, không phải cuộc tranh đoạt.

Người sống sót cuối cùng mới là người chiến thắng. Và người chiến thắng lớn nhất là người để những khoản đầu tư của mình làm việc thay cho mình trong nhiều năm, qua nhiều chu kỳ, với sự bình tĩnh và nhất quán.

Đừng học cách "đánh bại" thị trường. Hãy học cách đồng hành cùng nó.

Inside The Wealth là series do Vietnam Investment Forum (VIF) thực hiện, với sự đồng hành nội dung của Công ty Cổ phần Chứng khoán Thiên Việt (TVS).

Độc giả có thể theo dõi đầy đủ chương trình trên Youtube VIF và cập nhật các nội dung chọn lọc trên VietnamBiz.vn.

Đón xem chương tiếp theo của Inside The Wealth để tiếp tục khám phá những câu chuyện thật, áp lực thật và bài học thật phía sau hành trình đầu tư và tích sản dài hạn.