Chiều 17/9, Chứng khoán SSI tổ chức sự kiện với chủ đề “Mở khóa dòng vốn dài hạn: Vai trò của quỹ hưu trí và xếp hạng tín nhiệm”. Tại phiên thảo luận, bà Phương Hoàng, CEO S&I Ratings, đặt vấn đề về nhu cầu hình thành nguồn vốn dài hạn, ổn định cho nền kinh tế, trong bối cảnh vai trò của nhà đầu tư tổ chức, quỹ hưu trí và xếp hạng tín nhiệm ngày càng được quan tâm.

Theo bà Phạm Thị Thanh Tâm, Phó Vụ trưởng Vụ Các định chế tài chính, Bộ Tài chính, một trong những trọng tâm giai đoạn 2026-2030 là thúc đẩy thị trường vốn trở thành kênh huy động vốn dài hạn quan trọng, phục vụ đầu tư và tăng trưởng kinh tế.

Các định chế tài chính trung gian được kỳ vọng giữ vai trò lớn hơn khi vừa cung cấp nguồn vốn dài hạn, vừa tham gia cung ứng dịch vụ cho thị trường.

Khuôn khổ pháp lý đối với hưu trí bổ sung tự nguyện cũng đang tiếp tục được hoàn thiện. Bà Tâm cho biết Nghị định 88 năm 2016 đặt nền móng đầu tiên cho hệ thống quỹ hưu trí tại Việt Nam, trong khi Nghị định 85 năm 2026 tiếp tục hoàn thiện cơ chế theo hướng đổi mới hoạt động đầu tư, tăng cường quản trị rủi ro và giám sát.

Cùng với đó, chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế thu nhập cá nhân được điều chỉnh nhằm khuyến khích người lao động và người sử dụng lao động tham gia.

Bà cũng cho rằng Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi tạo thêm cơ sở để tiếp tục hoàn thiện hệ thống hưu trí, trong đó mở rộng khả năng người lao động tham gia trực tiếp thay vì chỉ thông qua người sử dụng lao động.

Dù vậy, theo đại diện Bộ Tài chính, hoàn thiện thể chế mới chỉ là một phần của bài toán. Người lao động và doanh nghiệp cần nhìn thấy lợi ích thực tế của quỹ hưu trí để chủ động tham gia.

Với người lao động, đây là nguồn tài chính tích lũy cho thời kỳ nghỉ hưu. Với doanh nghiệp, sản phẩm này có thể trở thành công cụ tạo động lực và giữ chân nhân sự. Còn với thị trường vốn, quỹ hưu trí có thể bổ sung một lớp nhà đầu tư có tầm nhìn dài hạn.

Quỹ hưu trí: Nguồn vốn dài hạn còn rất nhỏ so với tiềm năng

Từ góc nhìn quốc tế, đại diện quỹ đầu tư tại Mỹ cho rằng một nền tảng nhà đầu tư trong nước đủ mạnh là yếu tố quan trọng đối với sự phát triển bền vững của thị trường vốn.

Theo ông, Việt Nam có khoảng 103 triệu dân, cơ cấu dân số trẻ và tiềm năng hình thành nguồn tiết kiệm lớn. Nguồn tiền này không chỉ phục vụ nhu cầu khi nghỉ hưu mà còn có thể quay trở lại đầu tư vào doanh nghiệp, cơ sở hạ tầng và thị trường vốn.

Khi nền tảng nhà đầu tư trong nước phát triển, thị trường cũng có thể tăng sức hấp dẫn đối với dòng vốn quốc tế.

Đại diện quỹ cho biết một lợi thế của quỹ hưu trí là khả năng cung cấp nguồn vốn dài hạn, kiên nhẫn. Trong khi dòng vốn nước ngoài có thể biến động theo điều kiện thị trường, nguồn tiền từ các nhà đầu tư tổ chức trong nước có thể giúp thị trường tăng khả năng chống chịu trong những giai đoạn căng thẳng.

Sự phát triển của lực lượng này còn kéo theo yêu cầu cao hơn về quản trị doanh nghiệp, công bố thông tin và chất lượng vận hành. Theo ông, doanh nghiệp được quản trị tốt hơn có thể đạt mức định giá tốt hơn, qua đó củng cố niềm tin của nhà đầu tư dài hạn.

Ông cho rằng quá trình này cần sự phối hợp lớn từ Chính phủ. Sau khoảng 10 năm theo dõi Việt Nam, ông nhận thấy khoảng ba năm gần đây có sự dẫn dắt mạnh hơn từ cấp cao, vai trò rõ hơn của Bộ Tài chính và sự phối hợp giữa các bên, qua đó thúc đẩy nhanh hơn những thay đổi trên thị trường.

Liên quan đến kỳ vọng nâng hạng thị trường chứng khoán và nâng hạng tín nhiệm quốc gia, chuyên gia cho rằng cả hai đều quan trọng đối với quá trình thu hút vốn và phát triển thị trường. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh nâng hạng nên được xem là kết quả của quá trình cải cách thay vì một mục tiêu đứng riêng.

"Một thị trường được công nhận ở vị thế cao hơn là kết quả của việc quốc gia đó thực hiện những cải cách cần thiết để đáp ứng các tiêu chuẩn tương ứng", đại diện quỹ đầu tư tại Mỹ cho hay.

Ở góc độ thị trường trong nước, quy mô quỹ hưu trí hiện vẫn còn khá khiêm tốn.

Từ góc độ công ty quản lý quỹ, ông Tuấn Nguyễn, Phó Tổng Giám đốc SSIAM, cho biết SSIAM tham gia thị trường hưu trí ngay từ giai đoạn đầu và hiện là một trong bốn công ty quản lý quỹ đang vận hành các quỹ hưu trí, với trên 2.000 tỷ đồng tài sản và hơn 20.000 người lao động tham gia.

Theo ông Tuấn, quy mô các quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện hiện tương đương chưa tới 1% GDP.

Để hình dung dư địa của nguồn vốn này, ông đưa ra giả định: nếu hơn 50 triệu người trong độ tuổi lao động đóng góp 1 triệu đồng mỗi tháng, lượng tiền hình thành có thể đạt khoảng 50.000 tỷ đồng/tháng, tương đương gần 2 tỷ USD. "Quan trọng hơn, đây là nguồn vốn có thể được bổ sung đều đặn theo tháng, quý và tích lũy trong dài hạn", ông chia sẻ. 

Tuy nhiên, một khó khăn hiện nay là chính sách đãi ngộ tại phần lớn doanh nghiệp vẫn tập trung vào lương, thưởng, trong khi các công cụ đãi ngộ trung và dài hạn còn hạn chế.

Theo ông Tuấn, khi thị trường lao động phát triển và nhu cầu giữ chân người tài gia tăng, quỹ hưu trí có thể trở thành một công cụ phù hợp hơn.

Việc hình thành nguồn tiền dài hạn mới là một phía của bài toán. Để dòng vốn này đi vào nền kinh tế, các quỹ còn cần những tài sản có kỳ hạn và mức độ rủi ro phù hợp để đầu tư.

Bà Phạm Thị Thanh Tâm cho biết quy định mới đã đi theo hướng mở rộng danh mục đầu tư của quỹ hưu trí. Đối với trái phiếu Chính phủ, kỳ hạn tại Việt Nam có thể lên tới 30 năm. Nguồn vốn huy động từ trái phiếu Chính phủ cũng phục vụ các dự án đầu tư công thuộc nhiệm vụ chi của ngân sách trung ương.

Với trái phiếu doanh nghiệp, các doanh nghiệp có thể huy động vốn cho những dự án cơ sở hạ tầng, trong đó có các khoản vốn có kỳ hạn dài. Những trái phiếu đáp ứng điều kiện theo quy định có thể nằm trong danh mục đầu tư của quỹ hưu trí.

Đại diện quỹ đầu tư tại Mỹ cũng cho rằng một thị trường vốn phát triển không chỉ cần thị trường cổ phiếu mà còn cần thị trường trái phiếu Chính phủ đủ sâu và vững mạnh.

Ông Tuấn cho biết cơ cấu phân bổ tài sản của các quỹ hiện vẫn tương đối đơn giản, phù hợp với giai đoạn phát triển ban đầu. Khi danh mục được mở rộng, các quỹ sẽ có thêm lựa chọn đầu tư. Các quỹ do SSIAM quản lý trước đó cũng đã phân bổ một phần vốn vào ETF.

Dòng vốn dài hạn cần thêm “bộ lọc” rủi ro

Khi quỹ hưu trí được phép mở rộng danh mục, đặc biệt với trái phiếu doanh nghiệp, vai trò của xếp hạng tín nhiệm trở nên rõ hơn.

Theo bà Tâm, xếp hạng tín nhiệm cung cấp đánh giá của bên thứ ba về năng lực của doanh nghiệp phát hành và khả năng thanh toán gốc, lãi trái phiếu.

Bà nhấn mạnh kết quả xếp hạng tín nhiệm mang tính tham khảo, song có vai trò quan trọng trong việc tăng tính công khai, minh bạch của thị trường trái phiếu doanh nghiệp. Theo bà, hưu trí tự nguyện và xếp hạng tín nhiệm đều là những định chế có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của thị trường vốn và thị trường trái phiếu.

Kinh nghiệm từ Hàn Quốc cho thấy xếp hạng tín nhiệm đã trở thành một công cụ quen thuộc trong quá trình ra quyết định của nhà đầu tư tổ chức.

Ông Song Ki-Chong, Trưởng bộ phận Chính sách Xếp hạng tại NICE Investors Service, cho biết Quỹ Hưu trí Quốc gia Hàn Quốc (NPS) trực tiếp quản lý phần lớn tài sản và ủy thác một phần cho các nhà quản lý đầu tư bên ngoài.

Dù xếp hạng tín nhiệm không phải yêu cầu bắt buộc trong mọi trường hợp, ông Song cho biết trên thực tế gần như không có khoản đầu tư nào của NPS vào trái phiếu không có xếp hạng tín nhiệm.

Nếu một nhà quản lý muốn đầu tư vào trái phiếu chưa được xếp hạng, họ phải giải trình lý do đặc biệt. Vì vậy, dù không phải yêu cầu bắt buộc tuyệt đối, xếp hạng tín nhiệm trên thực tế đã trở thành một tiêu chí phổ biến đối với các khoản đầu tư trái phiếu của nhà đầu tư tổ chức.

Theo ông Song, bài học từ Hàn Quốc là thị trường vốn có thể tăng nhanh về quy mô, nhưng văn hóa nhận diện và định giá rủi ro cần nhiều thời gian hơn để hình thành.

Nếu tài sản tài chính tăng quá nhanh trong khi khả năng đánh giá rủi ro không theo kịp, thị trường có thể phát sinh vấn đề. Do đó, cần đồng thời mở rộng quy mô, xây dựng thể chế phù hợp và dành thời gian để các thành viên thị trường thích nghi.

Kinh nghiệm của Hàn Quốc với các dự án PPP cũng cho thấy điều này. Trong giai đoạn đầu, khi khu vực tư nhân chưa có nhiều kinh nghiệm đánh giá lưu lượng giao thông, số lượng hành khách hay dòng tiền dự án, những dự án có bảo lãnh thường dễ tiếp cận nguồn vốn tư nhân hơn.

Khi năng lực đánh giá rủi ro được cải thiện, nhà đầu tư có thể chấp nhận mức bảo lãnh thấp hơn để đổi lấy lợi suất cao hơn.

Nhìn chung, để hình thành dòng vốn dài hạn, Việt Nam cần đồng thời mở rộng độ phủ quỹ hưu trí, phát triển lực lượng nhà đầu tư tổ chức trong nước, tạo thêm tài sản dài hạn để hấp thụ nguồn vốn, phát huy vai trò của xếp hạng tín nhiệm và tăng năng lực quản trị, đánh giá rủi ro trên thị trường.

Qua đó, nguồn tiết kiệm trong nước có thể từng bước chuyển hóa thành dòng vốn dài hạn cho thị trường vốn và nền kinh tế.