Với 17 năm làm việc trong lĩnh vực tài chính đầu tư, trong đó hơn 13 năm trực tiếp tư vấn M&A và huy động vốn, ông Lê Phạm Minh Đức - Giám đốc Cấp cao tại Chứng khoán Thiên Việt (TVS), đã chia sẻ về những góc khuất này trong tập 5 Inside The Wealth. Dẫn dắt cuộc trò chuyện là Thanh Vũ, người từng làm chuyên viên phân tích tài chính tại Bloomberg và được biết đến với danh hiệu vô địch thế giới ở nội dung Triathlon. Thay vì kể những thành tích lẫy lừng, ông Đức chọn nói về thương vụ bị dừng lại ngay sát ngày ký kết, mang đến bài học sâu sắc về việc thấu hiểu động lực phía sau mỗi con số và sự quan trọng của kỷ luật trong những quyết định triệu đô.

Ngân hàng đầu tư là một cụm từ gây nhầm lẫn. Trong tên gọi có chữ “ngân hàng”, nhưng đây không phải công việc trong một ngân hàng thương mại thông thường. Nói nôm na, Investment Banker là người đứng giữa: giữa bên muốn mua và bên muốn bán, giữa nguồn vốn và doanh nghiệp cần vốn, giữa tài sản và đồng tiền cần chạy đi một cách đúng chỗ.

Tại TVS, khối ngân hàng đầu tư của ông Đức tập trung vào ba nhóm dịch vụ: tư vấn các thương vụ M&A xuyên biên giới, tư vấn huy động vốn cổ phần và tư vấn huy động vốn nợ cho doanh nghiệp. Phần dễ nhìn thấy nhất trong nghề là con số: định giá bao nhiêu, dòng tiền thế nào, cấu trúc giao dịch ra sao. Phần khó nhất, sau nhiều năm làm nghề, ông mới dần nhận ra: nó không nằm trong bảng tính.

Nghề tư vấn tài chính có một loại áp lực khó nói ra hơn những loại khác: khi mọi thứ đều đúng quy trình, nhưng bên trong vẫn thấy lấn cấn.

Ông Đức đã trải qua cảm giác đó nhiều lần. Khi lợi ích nhóm chi phối, khi tiến độ bị ép, mình buộc phải giữ lý trí. Nhưng đồng thời, mình vẫn phải trung thực với cảm xúc của mình. Sau hơn 13 năm làm nghề, ông rút ra một bài học tâm đắc mà ông tin là giá trị cốt lõi: : trực giác về con người thường đúng hơn mô hình về con số. Và nó giàu cảm xúc hơn con số rất nhiều. Con số thì không có cảm xúc.

Đó cũng là lý do ông dành phần lớn thời gian cho việc quản lý con người, kéo các bên lại gần nhau, dung hòa kỳ vọng  để deal có thể đi tiếp. Một người có thể rất giỏi dựng mô hình trên Excel, rất giỏi định giá. Nhưng nếu không quản lý được kỳ vọng của khách hàng, không kết nối được người mua và người bán, không hiểu cái tôi của người sáng lập, thì để một deal thật sự xảy ra là rất khó.

Người sáng lập xây doanh nghiệp từ không có gì. Khi bán nó đi, hoặc khi đưa một đối tác mới vào, họ không chỉ bán một tài sản. Họ đang đặt vào đó giá trị cốt lõi, cái tôi, niềm tin và cả một phần đời của mình. Nếu không hiểu điều đó, rất khó để đi đến một giao dịch đúng nghĩa.

Ông Đức thừa nhận có những giai đoạn ông nhận ra mình đang xử lý thương vụ theo cơ chế nhiều hơn là bằng cảm xúc thật. Công việc vẫn chạy. Quy trình vẫn được thực hiện. Nhưng không còn cảm xúc ở trong đó.

Một deal trung bình trong ngân hàng đầu tư kéo dài khoảng một năm. Có đoạn rất hào hứng, mọi thứ đi lên. Có đoạn chững lại, hai ba tháng không có tiến triển. Nhịp cảm xúc của một deal, theo ông, cũng giống thị trường: có uptrend, có downtrend, có sideway. Và khi deal chững lại, nếu chán nản rồi bỏ cuộc thì không hay. Ông thường lùi lại một chút, suy nghĩ nhiều hơn, thiền định nhiều hơn, hoặc đôi khi chỉ đơn giản là khui một chai rượu.

Ông có một đam mê hưởng thức rượu vang . Với ông, rượu, con người và deal có nhiều điểm giống nhau lạ lùng. Có thể nhìn nhãn chai, đọc thông tin về vùng nho, niên vụ, nhà sản xuất rồi đoán được hương vị của nó. Nhưng khi mở chai ra, nhiều lần vị rượu không giống như mình nghĩ. Deal cũng vậy. Báo cáo tài chính có thể rất đẹp, nhưng khi đi vào thẩm định sâu, khi các đơn vị tư vấn bắt đầu mổ xẻ hồ sơ, mới thấy bên trong còn rất nhiều thứ cần quan tâm.

Đó cũng là phần thú vị của nghề này, với những người còn giữ được cảm xúc để nhìn thấy điều đó.

Khi được hỏi điều gì lấy đi nhiều năng lượng nhất trong những giai đoạn nặng nề, ông Đức không trả lời là rủi ro tài chính. Ông nói: khi phải đi ngược với giá trị mà mình đặt ra.

Tiền mất thì có thể kiếm lại. Nhưng nếu các giá trị cá nhân bị tổn hại hoặc uy tín nghề nghiệp bị ảnh hưởng , cần rất nhiều thời gian để lấy lại. Ông nhớ một thương vụ trước khi vào TVS: ông đại diện cho bên mua là một doanh nghiệp Hàn Quốc, còn bên bán là một doanh nghiệp Việt Nam trong lĩnh vực nhập khẩu và phân phối thực phẩm. Hai người chủ điều hành công ty bằng sự chính trực và tử tế. Chính vì giữ triết lý kinh doanh như vậy, lợi nhuận của họ không thật sự hấp dẫn nếu so với một số doanh nghiệp cùng ngành.

Khi phải đưa ra một đề nghị mua bán thuần túy dựa trên hiệu quả tài chính hiện tại, ông cảm thấy rất giằng co. Tại TVS có hai giá trị ông xem là cốt lõi: đặt lợi ích khách hàng lên trước và giữ tính chính trực. Nhưng trong những tình huống như vậy, hai giá trị đó đôi khi không đứng yên trong cùng một hàng.

Cách vượt qua, theo ông, là phải dừng lại để soi lại chính mình. Không phải quyết định nào cũng có đáp án hoàn hảo. Trong nghề này, rất nhiều lúc người ta không đứng trước lựa chọn đúng và sai rõ ràng. Nhưng ít nhất, phải biết mình đang đánh đổi điều gì. Nếu không biết mình đang mất gì khi đi tiếp, đó mới là nguy hiểm.

Dữ liệu có thể kiểm toán. Mô hình có thể tính lại. Hợp đồng có thể sửa câu chữ. Những động lực, cái tôi, nỗi sợ và toan tính bên trong của con người thì không ai mô hình hóa được. Một bên có thể nói một chuyện, nhưng trong lòng nghĩ một chuyện khác. Nếu không đọc được điều đó ở giữa những câu chữ, khả năng thất bại rất cao.

Bài học lớn nhất sau nhiều năm, theo ông Đức, là phải hiểu người trước khi hiểu giá. Vì con người thường sửa con số để hợp với cảm xúc của họ, chứ hiếm khi cảm xúc tự động đi theo con số.

Với nhà đầu tư cá nhân, bài học đó cũng đúng. Đằng sau giá cổ phiếu là doanh nghiệp, người điều hành, cổ đông lớn, dòng tiền và kỳ vọng của nhiều bên. Nếu chỉ nhìn biểu đồ mà không hiểu ai đang dẫn dắt, ai đang bán, ai đang mua, ai có động cơ gì, thì rất dễ đọc thiếu một phần quan trọng của thị trường.

Nguyên tắc đầu tiên của ông Đức trước mỗi quyết định lớn không phải là tìm câu trả lời đúng nhất, mà là hiểu rõ câu trả lời tệ nhất.

Nếu biết cái giá phải trả khi sai là gì, việc ra quyết định sẽ dễ hơn rất nhiều. Câu hỏi cuối cùng trước mỗi quyết định, theo ông, nên là: nếu sai, mình sẽ mất gì, và mình có chấp nhận được cái giá đó không? Nếu có, thì đi tiếp. Nếu không, có lẽ nên dừng lại.

Và ông đặt thêm một câu hỏi mà ông cho là quan trọng hơn nhiều: mình có còn tự hào với quyết định này không, nếu nó sai?

Nếu câu trả lời là có, thì kể cả sai, đó vẫn là một cái sai đáng giá. Nó khác với việc sai vì vội, vì cảm xúc, vì không chuẩn bị.

Ông chia sẻ thêm một điều ít ai dám nói thẳng: trong 17 năm làm nghề đầu tư, ông đã có nhiều hơn một lần mất trắng. Không phải vì thiếu kiến thức hay thiếu kinh nghiệm, mà vì đó là một phần tất yếu của hành trình. Và mỗi lần như vậy, ông đứng dậy không phải vì có tiền để bắt đầu lại. Ông đứng dậy vì ông vẫn có thể tự hào với những gì mình đã làm trước khi quyết định sai.

Điều quan trọng nhất trước khi nhận một deal không phải là định giá được bao nhiêu. Đó là phải hiểu rõ hai thứ: khách hàng thật sự cần gì, và ngoài thị trường có ai đang cần điều đó không.

Tại TVS, nhóm của ông hạn chế tham gia những thương vụ mà họ không nhìn thấy rõ danh sách người mua phù hợp. Ông không tin rằng trên thị trường có vài chục nhà đầu tư cùng tìm kiếm một thứ giống nhau. Có thể chỉ có vài người thật sự phù hợp, và công việc của đơn vị tư vấn là tìm đúng những người đó. Giá trị thật sự của nghề tư vấn không chỉ là mang tiền về cho khách hàng, mà là hiểu đúng khách hàng, hiểu đúng thị trường và kết nối đúng người cần gặp nhau.

Bài học đó không chỉ dành cho người làm M&A. Nhà đầu tư cá nhân cũng vậy. Không phải bất kỳ cơ hội nào xuất hiện trên bảng điện cũng đáng để đầu tư. Đôi khi, quyết định không tham gia tự nó đã tạo ra giá trị. Không mua cũng là một quyết định. Không làm một deal cũng là một quyết định.

Sau gần 17 năm lăn lộn trong ngành, ông Đức có hai lần chủ động lùi lại. Ông gọi đó là “sabbatical”, một khoảng dừng chủ động để lấy lại chính mình.

 Lần đầu là sau khi đội nhóm mà ông xem như anh em tan rã. Một buổi sáng tháng Tư ở Sài Gòn, ông ngồi trong quán cà phê trên đường Hoàng Quốc Việt, nhìn trời đẹp và tự hỏi: tại sao trời đẹp như này mà mình lại phải vào văn phòng? Câu hỏi đó đủ để ông quyết định dành gần một năm đi rong ruổi khắp Việt Nam một mình: gặp ngư dân, nông dân, những người không liên quan gì đến ngành tài chính, nghe họ kể về cuộc đời và khát vọng của mình. 

Ông cũng đọc lại những thất bại cũ. Nhìn lại những deal không thành, ông nhận ra một điều thú vị: có những thương vụ nếu khi đó nó thành công, có thể bên mua và bên bán đã hủy hoại giá trị của nhau. Nhận ra điều đó khiến ông thấy lòng ấm lại với nghề.

Ông tâm đắc câu của Ray Dalio: “Pain + Reflection = Progress.” Sai lầm trong nghề tài chính chỉ đáng giá nếu chịu dừng lại để học từ nó. Ông cũng nhớ câu của Warren Buffett: Không thể có một thương vụ tốt với những đối tác tồi. Và lời của Howard Marks: Kinh nghiệm là thứ ta có được khi không đạt được điều mình muốn.

Với nhà đầu tư cá nhân đang trong chuỗi thua lỗ, ông Đức có một lời khuyên khác với bình thường: Đừng bắt đầu lại bằng tiền!

Thay vào đó, hãy bắt đầu bằng một câu hỏi. Khi nhận ra mình đang giao dịch để chứng minh mình đúng thay vì vì một cơ hội thật, đó là dấu hiệu cảm xúc đã lấn át lý trí. Lúc đó, điều cần làm là dừng lại, reset và tìm lại sự cân bằng trong tư duy.

Ông cũng có thói quen mỗi quý tự xem lại các quyết định của mình: Lý do làm vì phân tích, hay vì cảm xúc? Nhà đầu tư cá nhân cũng nên tập cách tự kiểm tra tư duy của mình như vậy.

Trong đầu tư, nhiều người sau một chuỗi thua lỗ thường nghĩ điều họ cần là thêm vốn. Nhưng đôi khi, điều họ cần trước tiên không phải là tiền. Đó là sự trung thực với chính mình: Mình đang đầu tư vì một cơ hội thật, hay chỉ đang cố chứng minh mình không sai?

Làm thế nào phân biệt giữa bền bỉ và cố chấp? Đây là câu hỏi có lẽ có ý nghĩa rộng nhất trong cả buổi trò chuyện.

Bền bỉ, theo ông Đức, nghĩa là dù mệt, bạn vẫn còn tò mò. Vẫn còn rung cảm khi nghe câu chuyện của doanh nghiệp. Vẫn còn muốn hiểu vì sao một người sáng lập làm điều đó, vì sao một thương vụ có thể tạo ra giá trị. Nếu gặp một deal mới mà bạn chỉ nghĩ rằng đó cũng như một công việc tương tự, đó là cảnh báo đỏ. Khi cảm xúc mất đi hoàn toàn, logic cũng trở nên vô nghĩa.

Điều đó không chỉ đúng với người làm M&A. Nếu mỗi lần mở bảng điện, nhà đầu tư chỉ còn cảm giác phải gỡ, phải chứng minh mình đúng, phải thắng lại thị trường, thì rất có thể họ không còn đang đầu tư vì một mục tiêu dài hạn nữa. Họ đang bị cuốn vào một cuộc giằng co với chính mình.

Bền bỉ không phải là không bao giờ dừng. Bền bỉ là biết khi nào nên đi tiếp, và khi nào nên lùi lại để không làm hỏng thứ quan trọng hơn.

Tập “Áp lực của những quyết định triệu đô” không chỉ nói về ngân hàng đầu tư, không chỉ nói về M&A hay những thương vụ kéo dài nhiều năm. Điều sâu hơn nằm ở cách một người ra quyết định khi áp lực đủ lớn.

Một deal có thể hỏng vì cảm xúc. Một quyết định đúng về kỹ thuật vẫn có thể không ổn về giá trị. Một mô hình tài chính đẹp vẫn có thể che khuất những vấn đề rất người. Và một nhà đầu tư cá nhân, dù không ngồi trong những thương vụ triệu đô, vẫn có thể học được từ đó: Đừng chỉ nhìn con số, hãy nhìn động lực phía sau con số. Đừng chỉ hỏi mình có thể kiếm bao nhiêu, hãy hỏi nếu sai mình sẽ mất gì. Đừng giao dịch để chứng minh mình đúng, hãy đầu tư vì một lý do đủ rõ để đi cùng nó lâu dài.

Ở cuối cuộc trò chuyện, ông Đức nhắc đến một ý của Theodore Roosevelt: “Vinh quang không dành cho những người luôn đứng ở vị trí sạch sẽ, luôn đúng, luôn cách xa khói bụi. Nó dành cho những người dám để mặt mình lấm lem, dám đi qua sai lầm, dám soi lại chính mình để trưởng thành.”

Ra quyết định lớn không bắt đầu từ việc mình biết bao nhiêu, mà từ việc mình hiểu điều gì thật sự quan trọng, và mình có đủ kỷ luật để bảo vệ điều đó hay không.

Ra quyết định lớn không bắt đầu từ việc mình biết bao nhiêu, mà từ việc mình hiểu điều gì thật sự quan trọng, và mình có đủ kỷ luật để bảo vệ điều đó hay không.

Inside The Wealth là series do Vietnam Investment Forum (VIF) thực hiện, với sự đồng hành nội dung của Công ty Cổ phần Chứng khoán Thiên Việt (TVS).

Độc giả có thể theo dõi đầy đủ chương trình trên Youtube VIF và cập nhật các nội dung chọn lọc trên VietnamBiz.vn.

Đón xem chương tiếp theo của Inside The Wealth để tiếp tục khám phá những câu chuyện thật, áp lực thật và bài học thật phía sau hành trình đầu tư và tích sản dài hạn.